اصل اول: پروتئین کافی، نه گران
انجمن بینالمللی تغذیه ورزشی (ISSN) برای عضلهسازی روزانه ۱٫۴ تا ۲ گرم پروتئین به ازای هر کیلو وزن بدن را توصیه میکند. بدن شما فرقی نمیگذارد که این پروتئین از فیله گوساله آمده یا از تخممرغ و عدس و شیر؛ آنچه مهم است، مقدار کل و کیفیت ترکیب منابع است.
منابع حیوانی مثل تخممرغ، شیر و ماست همه اسیدهای آمینه ضروری را به مقدار کافی دارند. حبوبات بهتنهایی کمی کمکیفیتترند، اما وقتی با غلات (مثل عدسپلو یا عدسی با نان) یا کمی لبنیات خورده شوند، این کمبود جبران میشود. متاآنالیزی هم نشان داد وقتی مقدار پروتئین کافی باشد، تفاوت منبع حیوانی و گیاهی در قدرت و عضلهسازی کوچک است.


ارزانترین منابع پروتئین برای بدنسازی
جدول زیر نشان میدهد از هر خوراکی چقدر لازم است تا حدود ۲۵ گرم پروتئین برسد؛ تقریباً مقدار یک وعده. اعداد از پایگاه داده وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) محاسبه شدهاند.
| خوراکی | مقدار برای حدود ۲۵ گرم پروتئین | کالری | پروتئین (g) | کربوهیدرات (g) | چربی (g) |
|---|---|---|---|---|---|
| ران مرغ پخته | ۱۰۰ گرم | ۱۷۹ | ۲۵ | ۰ | ۸ |
| تن ماهی (بدون روغن) | ۸۵ گرم | ۱۶۸ | ۲۵ | ۰ | ۷ |
| تخممرغ | ۲۰۰ گرم (حدود ۴ عدد) | ۳۱۰ | ۲۵ | ۲ | ۲۱ |
| ماست یونانی | ۲۸۰ گرم | ۲۷۲ | ۲۵ | ۱۱ | ۱۴ |
| شیر | ۷۶۰ گرم (حدود ۳٫۱ لیوان) | ۳۸۰ | ۲۵ | ۳۶ | ۱۵ |
| عدس پخته | ۲۷۵ گرم | ۳۱۹ | ۲۵ | ۵۵ | ۱ |
| نخود پخته | ۲۸۰ گرم | ۴۵۹ | ۲۵ | ۷۷ | ۷ |
| سویا (خشک) | ۵۰ گرم | ۱۶۴ | ۲۶ | ۱۷ | ۱ |
قیمتها هر ماه تغییر میکنند؛ مقایسه بهروز قیمت هر گرم پروتئین را در مقاله ارزانترین منابع پروتئین ببینید. به طور کلی، سویا، تخممرغ، عدس، نخود و شیر معمولاً ارزانترین پروتئین را به ازای هر گرم دارند و ران مرغ از سینه مرغ ارزانتر است.
سویا: پروتئین ارزان که کمتر از آن استفاده میشود
سویای خشک (پروتئین سویا) حدود نصف وزنش پروتئین است و از نظر کیفیت پروتئین، بهترین منبع گیاهی به حساب میآید. ۵۰ گرم سویای خشک بعد از خیس خوردن، یک خوراک کامل میشود. آن را در ماکارونی، کتلت، لوبیاپلو یا خوراک سیبزمینی جای بخشی از گوشت چرخکرده بگذارید.
تخممرغ و لبنیات
تخممرغ هم ارزان است و هم پروتئین کامل دارد. شیر و ماست ساده هم پروتئین خوبی به ازای قیمتشان دارند. ماست یونانی گرانتر است؛ اگر بودجه محدود است، ماست معمولی را آبگیری کنید تا غلیظتر و پرپروتئینتر شود.
این منو برای فردی حدود ۷۰ کیلو با تمرین عصر نوشته شده و حدود ۲٬۴۰۰ کالری و ۱۳۸ گرم پروتئین دارد. گوشت قرمز و مکمل ندارد و فقط ۸۰ گرم مرغ دارد.
| وعده | منو | کالری | پروتئین (g) | کربوهیدرات (g) | چربی (g) |
|---|---|---|---|---|---|
| صبحانه | ۳ تخممرغ، ۸۰ گرم نان، گوجه و خیار، چای | ۴۵۲ | ۲۶ | ۴۶ | ۱۷ |
| میانوعده | ۱ لیوان شیر، ۳ خرما | ۱۸۱ | ۹ | ۲۷ | ۵ |
| ناهار | ۱٫۵ پیمانه برنج، ۱ پیمانه عدس پخته (عدسپلو)، ۸۰ گرم ران مرغ، ۱۵۰ گرم ماست | ۷۲۰ | ۴۸ | ۱۰۸ | ۱۰ |
| قبل از تمرین | ۵۰ گرم نان، ۱ موز | ۲۴۳ | ۶ | ۵۵ | ۱ |
| شام (بعد از تمرین) | ۲۰۰ گرم ماکارونی پخته، ۴۰ گرم سویا (وزن خشک)، ۲ قاشق چایخوری روغن، ۳۰ گرم نان | ۶۱۸ | ۳۵ | ۹۲ | ۱۳ |
| قبل از خواب | ۲۰۰ گرم ماست، نصف لیوان شیر | ۱۸۷ | ۱۵ | ۲۰ | ۶ |
| جمع | ۲٬۴۰۱ | ۱۳۸ | ۳۴۸ | ۵۱ |
برای حجم گرفتن، نان و برنج را زیاد کنید یا یک لیوان شیر و چند خرما اضافه کنید. برای کاهش وزن، نان قبل از تمرین و نیمی از ماکارونی شام را حذف کنید.


- حبوبات را خشک بخرید و یکجا بپزید. عدس و نخود پخته را در ظرفهای کوچک فریز کنید تا برای چند روز آماده باشد.
- ران مرغ به جای سینه. کمی چربی بیشتر دارد اما ارزانتر و خوشطعمتر است و برای دوره حجم مناسب است.
- شیر و ماست بزرگ بخرید. بستههای بزرگ به ازای هر گرم پروتئین ارزانترند.
- گوشت را نصف کنید، سویا اضافه کنید. در غذاهایی مثل ماکارونی و کتلت، نیمی از گوشت را با سویا عوض کنید.
- کالری ارزان از نان، برنج، سیبزمینی و ماکارونی. برای حجم گرفتن، گرانترین چیز پروتئین است، نه کالری.
- مکمل اولویت آخر است. با بودجه محدود، پول را اول خرج غذا کنید.
اشتباهها در رژیم ارزان
- فقط نان و برنج. کالری کافی است اما پروتئین کم است و عضلهسازی کند میشود.
- فقط حبوبات بدون غلات یا لبنیات. ترکیب منابع، کیفیت پروتئین را بالا میبرد.
- سوسیس و کالباس بهعنوان منبع پروتئین. نسبت به قیمت، پروتئین کم و چربی و نمک زیادی دارند.
- حذف میوه و سبزی برای صرفهجویی. سبزیهای فصل و میوههای ارزان مثل سیب، پرتقال و موز را در برنامه نگه دارید.
برای اصول کامل تغذیه بدنسازی، مقاله برنامه غذایی بدنسازی را بخوانید.
پرسشهای متداول
آیا با رژیم ارزان هم میشود عضله ساخت؟
بله. عضله به پروتئین و کالری کافی و تمرین درست نیاز دارد. تخممرغ، حبوبات، سویا و لبنیات این نیاز را با هزینه کمتر برآورده میکنند.
سویا برای مردان ضرر دارد؟
پژوهشها نشان ندادهاند که مصرف معمول سویا سطح تستوسترون مردان را کم کند. توضیح کامل را در مقاله سویا و مردان در همین سایت میتوانید بخوانید.
حبوبات نفخ میآورد، چه کنم؟
حبوبات را چند ساعت خیس کنید و آب آن را چند بار عوض کنید. مقدار را هم بهتدریج زیاد کنید تا روده عادت کند.
روزی چند تخممرغ بخورم؟
برای بیشتر افراد سالم، ۲ تا ۳ تخممرغ در روز مناسب است. اگر چربی خون بالا دارید، با پزشکتان مشورت کنید.
پودر پروتئین ارزانتر است یا غذا؟
بستگی به قیمت روز دارد، اما معمولاً سویا، تخممرغ و حبوبات به ازای هر گرم پروتئین ارزانتر از پودر پروتئیناند.
منابع: Jäger R و همکاران، «بیانیه موضع ISSN: پروتئین و ورزش»، JISSN ۲۰۱۷ (PubMed)؛ Schoenfeld BJ و Aragon AA، «بدن در هر وعده چقدر پروتئین برای عضلهسازی استفاده میکند؟»، JISSN ۲۰۱۸ (PubMed)؛ Herreman L و همکاران، «مرور کیفیت پروتئینهای گیاهی و حیوانی بر اساس DIAAS»، Food Sci Nutr ۲۰۲۰ (PubMed)؛ Lim MT و همکاران، «پروتئین حیوانی در برابر گیاهی برای توده بدون چربی و قدرت: متاآنالیز»، Nutrients ۲۰۲۱ (PubMed)؛ وزارت کشاورزی آمریکا (USDA)، پایگاه FoodData Central؛ مقادیر کالری و درشتمغذی جدولها؛ FAO، «ارزیابی کیفیت پروتئین رژیم غذایی در تغذیه انسان» (گزارش ۹۲، ۲۰۱۳).








